Alle woningen energieneutraal in 2050. Het is één van de grootste uitdagingen in de gezamenlijke ambitie om fossiele brandstoffen definitief uit Nederland te weren. Gemiddeld genomen gaat het om 1.000 woningen per werkdag. Wie de letters van het Klimaatakkoord erop naleest, ziet al snel dat lokale bestuurders een belangrijke rol hebben in het verduurzamen van die gebouwde omgeving. Gemeenten worden geacht om de regie te pakken. Bij voorkeur op wijkniveau, omdat op die manier meer snelheid gemaakt kan worden. En dat is nodig ook, want de opdracht liegt er zoals gezegd niet om.

Transitievisie Warmte

Nederland is opgedeeld in 30 regio's die ieder een regionale energie strategie (RES) ontwikkelen. Dat is de regionale vertaling van de afspraken uit het Klimaatakkoord voor energie en de gebouwde omgeving. Deze strategie vormt weer het uitgangspunt voor de Transitievisie Warmte, die gemeenten nu aan het vormgeven zijn. Hierin beschrijven ze hoe wijken van het aardgas af kunnen en wanneer precies. Voor de wijken die binnen 10 jaar aan de beurt zijn, moet ook al worden aangeven welke warmte-alternatieven er zijn. Het is de bedoeling dat elke gemeente in 2021 haar eigen Transitievisie Warmte heeft gepresenteerd.

Nederland aardgasvrij ready

Ons land telt ongeveer 7,8 miljoen woningen, het overgrote merendeel van die huishoudens stookt nog steeds op aardgas. Gemiddeld genomen gaat het om zo'n 1.600 kuub per jaar. Daar komt CO2 bij vrij. Als we uitgaan van 2 kilo CO2 per kuub aardgas, stoot een gemiddeld huishouden ongeveer 3.200 kilo CO2 per jaar uit. In het Klimaatakkoord is afgesproken om voor 2030 de eerste 1,5 miljoen woningen van het gas af te krijgen. In 2050 moeten uiteindelijk alle huishoudens CO2-neutraal zijn. Daarvoor hebben we dus nog een kleine 30 jaar, omgerekend zijn dat iets minder dan 8.000 werkdagen. Dit betekent dat we tot 2050 elke werkdag zo'n 1.000 woningen aardgasvrij moeten krijgen.

Gemeenten in een spagaat

"Voor wat betreft de verduurzaming van de gebouwde omgeving ligt er dus veel op het bordje van de lokale bestuurder", vertelt Cor Brockhoven. Hij is manager Collectieve Duurzame Wijken bij Enpuls, een onderdeel van netwerkbedrijf Enexis. Enpuls heeft als doel om de energietransitie te versnellen. "Gemeenten worden geacht om een visie te ontwikkelen en vervolgens de rol van proces-regisseur op zich te nemen. Maar hoe dat proces er precies moet uitzien, dat zegt het Rijk er niet bij. Kaders en flankerend beleid vanuit Den Haag ontbreken grotendeels, met als gevolg dat veel gemeenten zich afvragen hoe ze moeten beginnen."

En dat blijkt niet de enige zorg die bij lokale bestuurders leeft. Die verkeren volgens Brockhoven in een lastige spagaat. "Als zij hun burgers teveel stimuleren, dan klinkt al snel de kritiek dat gemeente de keuzevrijheid en verantwoordelijkheden van inwoners wil overnemen. Met als risico dat mensen juist afwachtend worden als het om de verduurzaming van hun eigen woning gaat. Doet de gemeente daarentegen te weinig, dan zegt men dat die haar verantwoordelijkheid niet pakt en burgers teveel in onzekerheid laat."

Uit onderzoek van I&O Research blijkt bovendien dat 60% van de inwoners voor het verduurzamen van hun woning rekent op een financiële tegemoetkoming van de gemeente. Of dat ervan komt, is echter nog maar de vraag. Gemeenten geven namelijk massaal aan dat ze dit geld simpelweg niet hebben. "Het risico bestaat dat deze dilemma's en barrières ervoor zorgen dat veel plannen op de plank blijven liggen. De energietransitie krijgt dan niet de snelheid die we zo hard nodig hebben en dat moeten we koste wat kost zien te voorkomen."

Het Proces Wijkaanpak

Om al die miljoenen woningen de komende jaren van het aardgas af te krijgen, moeten gemeenten dus in beweging komen. Uit onderzoek is gebleken dat veel inwoners wel degelijk bereid zijn om concrete duurzame keuzes te maken, mits hun eigen gemeente daarvoor de juiste kaders schetst. "Veel woningeigenaren hebben de afgelopen jaren al op individuele basis energiebesparende maatregelen genomen. Denk aan extra isolatie en de aanleg van zonnepanelen op het dak. Toch zijn er ook veel woningeigenaren die wachten op een heldere regie vanuit de gemeente en een collectief aanbod. Dat maakt een collectieve wijkaanpak noodzakelijk, waarbij groepen bewoners een concreet handelingsperspectief krijgen aangeboden", aldus Brockhoven.

Om gemeenten vooruit te helpen met dat proces, presenteert Enpuls nu een serie bouwstenen voor een collectieve wijkaanpak. Hiermee krijgt elke gemeente een concreet stappenplan aangereikt dat ze helpt om hele buurten stap voor stap aardgasvrij-ready te maken. "Maar voordat ze hiermee aan de slag kunnen, moet er wel duidelijkheid zijn over duurzame warmtetoepassingen voor een wijk. Daar waar de ene buurt wellicht kan profiteren van restwarmte van een nabij gelegen industrieterrein, geldt voor een andere wijk warmtekoudeopslag als meest ideale oplossing. Die systeemkeuzes moeten eerst gemaakt worden.

Datatool meet enthousiasme voor verduurzaming

Proces Wijkaanpak heet het stappenplan van Enpuls. Dat richt zich in eerste instantie op groepen bewoners die al redelijk gemotiveerd zijn voor wat betreft de verduurzaming van hun woning. En dat niet alleen, ze wonen ook nog eens in min of meer vergelijkbare huizen. Voor gemeenten is het nu nog een flinke uitdaging om dit soort huishoudens goed in kaart te krijgen. Daarom heeft Enpuls een online datatool ontwikkeld die gemeenten in staat stelt om kansrijke groepen bewoners te identificeren. "Het gaat dan om data die betrekking heeft op sociale en demografische kenmerken van een buurt of wijk. Dan kun je bijvoorbeeld denken aan de financiële mogelijkheden van woningeigenaren. Deze Slimme Wijken Tool komt met een score die de te verwachten adoptiegraad in een bepaalde buurt weergeeft", zegt Brockhoven. Met die informatie kunnen lokale bestuurders besluiten welke wijken het meest kansrijk zijn om als eerste mee aan de slag te gaan. "Dat is belangrijk, want goed voorbeeld doet volgen. We hebben snel concrete voorbeelden nodig die laten zien hoe het werkt en dát het werkt."

17 woningtypes in kaart

Als volgende stap in het proces zijn er verschillende woningtypen geïdentificeerd. Enpuls heeft voor elk van die woningtypes de duurzame opties in kaart gebracht. Dit biedt gemeenten houvast. Zij kunnen hiermee in één keer grote groepen bewoners informeren, met informatie die is toegespitst op het type huis waarin ze leven. Woningeigenaren krijgen zo handelingsperspectief en juist dat is volgens Brockhoven nodig om vaart te maken. Voor wat betreft de duurzame toepassingen is vooral gekeken naar de zogeheten 'geen spijt altijd goed-maatregelen': isoleren, zonnepanelen en in iets minder mate de hybride warmtepomp. In die visie van Enpuls is die broodnodig als tussenoplossing naar een 100% aardgasvrije woning. 

Stap voor stap verduurzamen

Keiharde eisen stellen aan bewoners roept volgens Enpuls teveel weerstand op. Brockhoven wijst erop dat het slimmer is om kaders te scheppen en mensen binnen die kaders zelf het verduurzamingstempo te laten aangeven. "Voor veel Nederlanders is aardgasvrij wonen nu nog een brug te ver. In onze visie moeten we burgers de mogelijkheid geven op natuurlijke momenten stapsgewijs hun huis te verduurzamen. Zo krijgen mensen voldoende ruimte om dat financieel rond te breien en kunnen ze wennen aan de nieuwe sociale normen als het gaat om de duurzaamheid van de woning", aldus Brockhoven. Gemeenten die niet over voldoende technische knowhow beschikken, doen er volgens hem verstandig aan om kennispartners op te zoeken. Als voorbeeld noemt hij het Regionaal Energieloket. Een ideale partij waarmee gemeenten in gezamenlijk verband aantrekkelijke inkoopacties voor bewoners kunnen organiseren.

"Waar en hoe beginnen we? Die vraag is op heel veel gemeentehuizen gesteld de afgelopen jaren. Met het Proces Wijkaanpak krijgen gemeenten nu voor het eerst een concreet stappenplan in handen, waarmee ze vaart kunnen maken met het collectief verduurzamen van woningen. Stap voor stap, wijk voor wijk."

Benieuwd hoe het Proces Wijkaanpak en de Slimme Wijken Tool jullie gemeente kan helpen? Bekijk de portal en ga aan de slag met de datatool en communicatiepakketten.

778108306
Persbericht
Enpuls helpt gemeenten met maatregelpakketten voor verduurzaming van wijken

Enpuls heeft in samenwerking met voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal een praktisch proces en ondersteunende middelen ontwikkeld voor een collectieve wijkaanpak: de Slimme Wijken Aanpak. Daarin staat een stap-voor-stap benadering met isolatiemaatregelen centraal. De Slimme Wijken Aanpak wordt kosteloos aangeboden aan gemeenten en hun energieloketten.

778108306
Blog
Maak een succesvolle start met de slimme wijken aanpak in jouw gemeente

Hoe maak je een vliegende start met de warmtetransitie in jouw gemeente? In welke wijken zit de meeste potentie rondom energiebesparing en duurzaamheid? En hoe krijg je hier groepen woningeigenaren sneller in beweging, zodat je klimaatafspraken uiteindelijk kunt waarmaken?

Woonplan Overview
Concept
Woonplan

Het Woonplan voorziet, nog vóór de sleuteloverdracht, in gratis online advies over hoe je je toekomstige woning kunt verduurzamen door het nemen van energiebesparende maatregelen.

Duurzaam Wonen
Visie
Naar een duurzame woning

Een duurzame woning moet niet alleen vanzelfsprekend zijn, maar het moet ook persoonlijker, makkelijker en sneller kunnen.

Podcast Yvonne
Podcast
Hoe laten we woningeigenaren verduurzamen?
Poster Slimme Wijken Aanpak
Download
Slimme Wijken Aanpak voor gemeenten

De gemeenten staan voor een grote opgave om wijkgericht te verduurzamen. Enpuls ontwikkelde daarom een praktisch proces onder de naam Slimme Wijken Aanpak. Lees de brochure.

Woningen verduurzamen.jpg
Blog
Woningen verduurzamen? Iedereen kan meedoen!

Duurzaam verwarmen wordt de standaard. Toch is het voor particuliere woningeigenaren nog niet zo gemakkelijk om maatregelen te nemen.

Shutterstock 1366579751
Visie
Een succesvolle start met collectieve wijkaanpak

In 2050 moet Nederland aardgasvrij zijn. De gemeenten staan voor een grote opgave om wijkgericht en planmatig te verduurzamen. Maar waar begin je?

Huis met energielabel
Visie
Energiebesparing als startpunt van de transitie

Het mooie van energiebesparing is dat de woningeigenaar er vandaag al mee kan beginnen.

Fvd Installateur
Podcast
Thuis aan de slag met verduurzamen
Grains During Sunset
Blog
Duurzame warmte als nieuwe nutsvoorziening
Huis aardgasvrij
Blog
Enpuls zet in op aardgasvrij
warmtenet - 2 buizen plus mensen.jpg
Download
Whitepaper Vaart maken met warmtenetten
Warmtenetten Visie
Visie
Vaart maken met warmtenetten

Warmtenetten vormen een belangrijke oplossing voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving. Daarom doet Enpuls een serie voorstellen en aanbevelingen om vaart te maken met warmtenetten.

Warmtepompp
Visie
Hybride warmtepomp als alternatief voor aardgas

Hoe zorgen we ervoor dat alternatieven voor de cv-ketel, zoals warmtepompen, terrein gaan winnen? En populairder worden?

Tarnoc1
Blog
Tarnoc: ‘Onze turbineketel maakt duurzame verwarming op korte termijn mogelijk’
Shutterstock 1695754435
Blog
Vier inzichten & randvoorwaarden voor een succesvol warmtenet
50 Gradentest (3)
Concept
50-gradentest