Datum:16-03-2020

In onze serie ‘De warmtetransitie start vandaag’ laten we experts aan het woord over de overgang van stoken op aardgas naar andere - meer duurzame - vormen van woonhuisverwarming.

Eind 2021 wordt van alle gemeenten in Brabant verwacht dat ze een transitievisie opgesteld hebben. In welk tempo en met welke bronnen willen ze de 1,1 miljoen woningen in hun wijken aardgasvrij gaan maken? Er zijn grofweg drie opties. Ofwel je gaat voor volledig elektrisch verwarmen, de tweede manier is gebruikmaken van warmtenetten voorzien van duurzame warmte en de derde optie betreft hybride vormen met groengas, bijvoorbeeld een goed idee voor buurten en huizen met slechte isolatie.

Omdat 2021 nadert en ook 2050 – het jaar waarin we 100% aardgasvrij willen zijn met z’n allen – dichterbij is dan je denkt, is het zaak lokale overheden én alle 2,5 miljoen Brabanders te inspireren met en in hun woningen aan de slag te gaan. Dat inspireren kan op veel manieren, en volgens onze minister is de invoering van de nieuwe warmtewet daar één van. Lees mee voor de visie van prof. dr. mr. Annelies Huygen, hoogleraar aan de Universiteit van Utrecht en principal consultant bij TNO. Vindt zij deze warmtewet ook een goed idee? En zoja, wat moet er wel en juist níet in staan om de juiste resultaten te bereiken?

Warmtewet nuttig, noodzakelijk of onnodig?

De plannen voor de nieuwe warmtewet zijn in een vroeg stadium. Er is nog geen wetsvoorstel, wél ligt er een brief van de minister met plannen en ideeën over hoe de markt rondom warmte georganiseerd zou moeten worden. “Gelukkig is nog niets definitief”, trapt Annelies af. “Want het is maar zeer de vraag of grote delen van deze wet er moeten komen of niet.”

“Nederlandse gemeenten kunnen al veel, daar is geen nieuwe wet voor nodig”, vervolgt ze. “Zo kunnen ze gebieden aanwijzen en warmtenetten aanleggen, afspraken met warmtebedrijven maken of zelf bedrijven oprichten. Wat ook mondjesmaat gebeurt. De eerste succesvolle projecten met warmtenetten laten zich ook in ons land al zien. En die zijn zonder deze wet tot stand gekomen. Sterker nog: hoe meer we reguleren, hoe minder beweegruimte. Zeker als het om warmte gaat, doen mensen grote investeringen waartoe ze eerder geneigd zijn als initiatieven op de lange termijn houdbaar zijn. Hoe meer regels en details, hoe meer we tegenhouden wat we niet wíllen tegenhouden.”

Positieve punten nieuwe warmtewet

Heeft de nieuwe wet dan niets goeds in zich? “Zeker wel”, vindt Annelies. “Ik vind het positief als we naar kostengebaseerde tarieven gaan in plaats van de huidige tarieven, die gebaseerd zijn op de prijzen van gas.    Verder vindt de Minister dat consumenten de vrijheid moeten krijgen om te besluiten of ze op een warmtenet aangesloten willen worden of niet. Dat is prima. Dan kan het warmtebedrijf niet achterover leunen, maar moet het wel zorgen voor lage kosten en continue innovatie om het product zo aantrekkelijk mogelijk te houden.”

Minpunten en risico’s nieuwe warmtewet

“Het grootste pijnpunt vind ik dat de voorgestelde nieuwe wet van alles regelt dat al geregeld is. De minister denkt dat warmtebedrijven niet willen investeren, en verwacht het zo gemakkelijker te maken. Naar mijn idee is de wet niet het instrument om dat mee op te lossen. Onderzoek eerst eens goed of ze inderdaad niet willen investeren en waarom. Nu stelt de rijksoverheid dat gemeenten voortaan kavels aan moeten wijzen bij de aanleg van warmtenetten. Ze vinden ook dat deze kavels van een bepaalde omvang moeten zijn, dat de provincie deze omvang weer moet goedkeuren etc. Terwijl we in het buitenland zien dat projecten allerlei groottes hebben. Een ideale omvang is er niet! Bovendien is kavelbepaling gebaseerd op alleen warmtevoorziening niet terecht. Naast warmte moet je ook naar koeling kijken, en daar hebben ze het in de nieuwe wet nergens over.”

Tot slot maken ze het warmtebedrijf verantwoordelijk voor de energiebronnen. “Wat mij betreft gaat dit te ver. Laat dat de gemeenten gewoon bepalen. Ook het voorgestelde exclusieve recht voor onbepaalde tijd, dat de gemeente het warmtebedrijf moet gaan geven, gaat veel te ver. In het buitenland zijn het vaak tijdelijke rechten, zodat de gemeente bedrijven die niet functioneren na bijvoorbeeld twintig jaar kan vervangen. Zo zou ik het hier liever ook zien.”

Zo zou de ideale warmtewet eruitzien

Volgens Annelies zou de nieuwe warmtewet:

- Transparantie in kosten moeten afdwingen, inclusief uniforme boekhoudregels. Dan kan de overheid ook benchmarks organiseren en kosten met elkaar vergelijken;

- Verbinding tussen warmtenetten moeten stimuleren. Heb je te maken met verschillende netten naast elkaar, verbind ze dan met elkaar. Dat zorgt voor efficiencyverbetering;

- Moeten zorgen voor de mogelijkheid nieuwe duurzame bronnen aan te sluiten op bestaande warmtenetten. Als er al een warmtenet is en er komen datacenters, velden met zonnecollectoren en opslagruimtes met restwarmte bij, dan moeten deze ook op het net aangesloten kunnen worden;

- Meer concurrentie moeten organiseren tussen warmtebedrijven, bijvoorbeeld door een verplichting voor gemeenten om nieuwe netten openbaar aan te besteden;

- Een nieuw tariefstelsel gebaseerd op kosten en een keuzevrijheid voor consumenten moeten inhouden, zoals in het huidige voorstel ook genoemd wordt.

Ondersteuning vanuit de overheid

“De overheid zou daarnaast een en ander moeten faciliteren”, gaat Annelies verder. “Ervoor zorgen dat burgerinitiatieven gefinancierd kunnen worden, via gemeenten wat mij betreft. De gemiddelde gemeente heeft echter nog weinig verstand van warmte, want het behoort pas sinds kort tot het takenpakket. Zorgen voor kennis en leertrajecten zou goed zijn. Daarnaast zouden er handboeken moeten worden opgesteld voor bijvoorbeeld aanbestedingen.”

Inspirerend advies aan gemeenten

“Ga lokaal experimenteren met warmtenetten en begin waar het goedkoop is en waar de mensen willen”, adviseert Annelies de lokale overheden en burgerinitiatieven. “Ga het gewoon doen in wijken waar het prima kan. Kijk wat nodig is en test het. Denk niet te veel na over die moeilijke wijk daarachter, begin daar waar het wél mogelijk is.” Volgens Annelies moeten gemeenten verder eisen stellen aan transparantie, zich laten inspireren door mooie projecten in binnen- en buitenland en hun innovatie-ogen goed de kost gunnen.

“Er zijn al veel kleine burgerinitiatieven. Warmtenetten moeten daar straks 1 op 1 op in te pluggen zijn. Laten we dus hopen dat de wetgeving vooral niet te strak wordt, en dat er ruimte blijft voor nieuwe ideeën, innovatie en verandering. Fingers crossed!”

Blogserie: de warmtetransitie start vandaag

Dit artikel is onderdeel van de blogserie 'de warmte transitie start vandaag'. In deze blogserie laten we experts aan het woord over de overgang van stoken op aardgas naar andere, meer duurzame, vormen van woonhuisverwarming.